DOLAR
9,5064
EURO
11,0660
ALTIN
549,28
BIST
1.519
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
Diyarbakır
Az Bulutlu
25°C
Diyarbakır
25°C
Az Bulutlu
Perşembe Sağanak Yağışlı
24°C
Cuma Sağanak Yağışlı
15°C
Cumartesi Sağanak Yağışlı
20°C
Pazar Sağanak Yağışlı
21°C

Dr. Nuri Dersimi’nin eşi Feride Dersimi ile röportaj

26.02.2021
0
A+
A-

30,09.1992 yılında Dr. Nuri Dersimi’nin, Şimkan (Semkan) Aşireti Xazoxlu ailesinden eşi Feride Dersimi ile yapılan röportaj.

”….Doktor, az daha felc olacağını, söyledi. Sonra iyileşti. Sonra kardeşime neden öyle olduğunu sordum. “Dersim’den geldiler, neler yapıldığını, çocukların mağaralarda boğdurulduklarını anlattılar, kıyımı anlattılar, o da duyunca bu hale geldi” dedi.”

“Ben burada Kürtlerin içinde mezarımı yapayım. Yerimi şimdiden bileyim, tanıyayım, daha rahat ölürüm”.

-ilkönce Doktor’un buraya gelişiyle igili bilgi edinmek istiyoruz. Doktor’la nasıl tanıştınız?

Buraya gelmiş, Dersimli kim var diye somuş, arayıp bizi bulmuş, Bizim Dersimli olduğumuzu ona söylemişler. Öylece bize geldi. Tanıştık.

O dönem buradaki Kürtleri’n Doktor’dan, Dersim hareketinden haberi var mıydı, siyasal durum nasıldı? Halk Doktor’u iyi karşıladı mı?

-O zamanlar siyasetten öyle pek anlamazlardı. Doktor’un söylediği anlaşılır şeylerdi. Yoksa burdaki insanlar cahildi. Buraya geldiği vakit Kürtler’in hepsini Suriye nüfusuna yazdırdı, Suriye’yi isteriz diye. Türkler bunu duyunca rahatsız oldular.

Doktor, Hatay’ın Türklere verilmesine taraftar değil miydi?

Hayır, taraftar değildi. Oraya gitti. Orada ne kadar Kürt varsa hepsini Suriye listesine yazdırdı.

Telgraf çektirdi…!

Hayır bizzat kendisi gitti. O vakit Hatay Suriye’nindi. Türklere verileceğini işittikten sonra gitti orada ne kadar Kürt varsa dedi ki, ” Biz Suriye’yi isteriz” deyin. Hepsini öyle yazdırdı. Türkler bunu duyunca biz kaçmak zorunda kaldık. Ev tutamadık. Bu defa da gittiler, birisini getirip ona “Doktor’u öldürürsen, sana 100 altın vereceğiz. seni de affedecağiz” dediler. O da kabul etmiş, öldürüm demiş, Gelmiş Doktor’un yanına, demiş bana söylediler, ben de söz verdim ki, seni öldüreceğim, onun için bana görünme. O da bu taraflara gelmiş. Sonra Şam’daki arkadaşlarını gördü. Şam’da arkadaşlarıyla daha iyi anlaşıyordu.

O dönemdeki arkadaşları kimlerdi?

Kadri Bey, Cemil Paşalar, Bedirxaniler’di. Ondan sonra tabii daima arkasında vursunlar, tutsunlar diye Türkler adam gezdiriyordu. Suriye’de daha nüfus kağıdı vermemişti. Ona Amman’da bir doktor baytarın istendiğini söylediler. Hadi sen git de biraz rahat edersin dediler. O da kabul etti. Urdün’e gitti. Amman’da iki sene çalıştı. Çok memnun kaldılar ondan. O vakit şimdiki padişahın(kralın) dedesi baştaydı.

Bunlar 1941’de mi oldu?

Evet, oraya gitti. Sonra konsolos(Oradaki Türk Konsolos) onların gittiğini duymuş. Konsolos Melle Abdullah’a (Doktor’un tanıdığı bir şahıs) giderek, Doktor’un gidip kendisiyle konuşma isteğinde bulunmuş. Doktor Melle Abdullaha gidince Melle Abdullah konsolosun kendisiyle görüşmek isteğini iletmiş. Ee Doktor konsolosla ne konusşun? Arkadaşları Doktor’u konuşması için ikna etmişler. Doktor konsolosluğa gidip ne istediğini sormuş. Konsolos ”Doktor, sen niye burda kaldın. Gel Türkiye’ye geri dön, Dersim’e gidemesin ama git Küthatya’ya yerleş, orada sana arazi ve ev veririz. Ancak Dersim’e gidemezsin. ” Doktor geri dönmüş ve söylenenleri Melik Abdullah’a anlatmış. Şeyh Abdullah Doktor’a fikrinin ne olduğunu sormuş. Doktor ise ” Mümkün mü, hiç gidermiyim” demiş. Seyh: ”Sen oralara giderim de, söyle, demezsen Türklerle aramız bozulur. ben gitmeni istemem” demiş.

Doktor baktı ki, iş ters gidecek, sefasına son verdi, iki sene sonra geri geldi. Sonra yeni bir şey(yasa) çıktı. Hatay’da gelenler isterlerse, Suriye cinsiyeti alsınlar diye, o da Suriye cinsiyetine geçti ve nüfus kağıdı aldı. Ama yine rahat ettirmediler. Türkler daima arkasındaydı, casuslar gelir, nerede gezer, nerde oturur… Çok yordular.

Doktor’un kitabında birçok şahsiyetin ismi geçer, mesela Dersim harekatinde ismi geçen birçok şahıs var, Alişer, Seyit Rıza vb. hareket önderi olarak, Doktor bu kişilerden en çok kimi seviyordu?

Hepsini sever. Kürt olanı sever, kim olursa olsun. Büyük-küçük, çocuk uğruna ölürdü. Ben Kürtleri bu kadar seven kimseyi görmedim. Ölene kadar hepsini sevdi. Kendisine dedim ki, rahat et, alem de senin gibi geldi gitti, yaptılar ama herkes gibi biraz meşgul ol evinde. Ama o, ölünceye kadar, o güne kadar bir Kürt için daima kendi ölürdü. Sonra, en son, biri Kürt dedi mi ağlar dayanmazdı hani. Büyüktü, yine o kadar kederliydi. Kendisi kadar Kürdü seveni görmedim.

Genellikle tarihte Kürt aydınları arasında bir rekabetin olduğu söylenir. Mesela derler ki, bir aydın diğerini çekemiyor. O dönemde Doktor’un diğer aydınlarla arasındaki ilişkileri nasıldı?

Çok severlerdir birbirlerini. Bedirxaniler’le sonuna kadar biribirlerini sevdiler. Öldüğü vakit Kamran Bey o kadar acı duydu ki, bana mektup yazdı, çok müteessirdi. Kadir Beyle sonra araları biraz soğuktu. Kadir Bey bir yerlere gitmiş, hakkında bazı şeyler söylemiş, çok zoruna gitti. Biri uzaktan bir şey dese, kendine yedirmezdi gidip bir şey söylemezdi. ”Sen şöyle-böyle demişsin”, bir cevap versin, yahut birine kızsın, yapmazdı. Keserdi alakayı, o kadar.

Yani o dönem Kürt aydınlarında bir alıngalık vardı diyorsunuz?

Şimdi bu Kadir Beyleri’di ama Caladet Beyler öyle değildi kıskanmazlardı. Onu Kürt Dağı’nda çok sevdiler. Neden bu kadar kendisini sevdiler diye Kadir Bey’de bir kıskanma oldu. Başka yere gider söz söylerdi. o da duyar, uzaktan uzağa üzülürdü.
Kurd Dağı’ndakiler onu niye sevdi?

Buraya gelirlerdi. Doktor onlara ”Çocuklarınızı okudun, Kürtleri sevin, biz geri kalmış insanız” hep böyle söylerdi. ” Gelin okuyun, eğer sonunda sınıf geçerseniz, ben size kitap veririm” derdi. Sınıfı geçip gelirlerdi, gösterirlerdi ki, kendilerine bir kitap olsun, okusunlar. Bunlar kendisini sevmeye başladılar. Bize her gelene bir baba gibi ”Okuyun, ilerleyin” derdi. Başkalrı onun sevilmesini kıskandılar.

Doktor Kuzey Kürdistan’daki yenilgiden sonra, yani Dersim Katliamı’ndan sonra bir daha örgüt kurmak ve geri dönmeyi planladı mı?

Ne zaman bir Kürdistan olursa dönerim, yoksa dönmem derdi.

Barzani Hareketi’yle Doktor arasında ilişkiler var mıydı?

Yoktu ama, ”genç olsaydım, ben de gider kendilerine iştirak eder, harp ederdim” derdi. İsterdi yani. Ama, ” hem sıhhatim kötü, hem de yaşım ilerledi, öyle olmasaydı giderdim” derdi.

Peki Doktor’un bir daha Kuzey Kürdistan’a dönmeyişinin nedeni neydi? Siz daha önce dönmek istediğini söylediniz.

İsterdi, ama ne zaman Kürtler bir hürriyet alırdı, ondan sonra gitmek isterdi. ”Böyle mümkün değildi gitmem” derdi,

Yani bir örgüt kurup savaşmak istemiyor muydu?

Hayır, ”Bu şartlarda dönmem” derdi. Herhangi bir hizip de yoktu, nasıl gitsindi? Elinden ne gelse yaptı. Her şeyi yazdı gönderdi. Elinden ne gelirse yaptı.

Doktor kitabının orijinalini Kürtçe yazıp, Türkçeye çevirdiğini söylüyor, orijinal Kürtçesi var mı?

Hayır yoktur. Şimdi Kürtçeye çevirmek istiyorum, yapan var, çeviriliyor. Sonra, Kendisi Dersim kitabını yaptı, Mehsin Berazi adında büyük bir şahsiyet vardı burada, onun müsadesiyle burada tabettik. Tabii dağıtan azdı. Sonra Doktor Nazif vasıtasıyla hepsini Kamışlı’ya gönderdi. Dr. Nazif Türkiye’ye, Irak’a, Avrupa’ya her yere dağıttı. Türkler daima ”Kürtler yok” derlerdi. Ya bunlar kim? Bunlar dağlı insanlar, dağda oturuyorlar. Ya ne konuşuyorlar? Bunlar kendi kendilerine bir lügat çıkarmışlar. Dersim kitabı çıktı, dağıtıldı, bunlara bela oldu. Harici insanlar demişler ki, ”siz hep diyordunuz ki Kürtler yok, ya bu kitap ne”? Bunlar duymuşlardı ki, böyle bir şey olmuş. Artık evleri gezerlerdi. Kimin evinde Dersim kitabı varsa, onu yakarlardı.

‘Kürdistan Tarihinde Dersim ve Hatıratım’ dışında Doktor’un neşredilmemiş yazıları var mıdır? Hangi dilde olursa olsun, yazıları var mı? Doktor dünyanın hangi bir yerine mektuplar yazmadı mı? oların suretleri yok mu?

Yazdı gönderdi, ama bir şey yok. Kopyası yok yani.

Doktor Kurmanci mi, Zaza lehçesini mi daha fazla biliyordu?

Zazaca biliyordu, Kurmaciyi’de güzel bilirdi, Zazaca’yı da bilirdi. Bazen Celadet Beyin evine giderdik. Celadet Bey bir şeyin Zazaca’sının ne olduğunu sorardı, bu onun çok hoşuna giderdi. Sorular sorardı, o hep cevap verirdi. Zazaca Celadet Beyin çok hoşuna giderdi. Bilmezdi o.

Doktor’un dini inançlarla ilişkisi nasıldı? Mesela aleviliğe olan inançları var mıydı?

Severdi, ama ilk önce insan vatanını sevsin derdi. Din herkesin kendi şahsi işi derdi. Namazı, bilmem şuymuş, buymuş alakası yoktu. Her şeyden önce vatan derdi. Aleviliği severdi. Ama aleviliği tutsun, bilmem ne yapsın yapmazdı.

Doktor’un günlük yşamı, sizinle ilişkileri üzerine aklınızda kalan şeyler var mı?

Evde daima rahattık, temizliği severdi, her şeyi vaktinde hazır isterdi. Mesela yemeği, şunu bunu. Yatarsa ses çıkmasın isterdi. Ahlakı neyi isterse, öyle yapardım. Kendisini rahat ettirmeye çalışırdım. O da çok asabiydi. Başka şeyi yoktu.

Size karşı davranışları nasıldı?

Güzel çok güzeldi.

Burası o dönem siyasi bir ev niteliği mi taşıyordu, mesela halktan gelip gidenler var mıydı?

Gelir giderlerdi, açıktı bizim evimiz. Kim olsa gelirdi. Kapımız herkese açıktı.

-Peki Doktor halkı bilgilendirmek için toplantılar vb. düzenliyor muydu? Siyasal faaliyetlerini nasıl yürütüiyordu? Dernek mi vardı, evlerde mi görüşüyorlardı?

-Dedim size, o zaman halk çok geri kalmıştı. Kendileriyle anlaşan arkadaşları gelirdi. Beraber olduğu birkaç kişi vardı, ya bize gelirlerdi, veya o nereye gelmiş, mesela otele, otelde görüşürlerdi. Konuşurlardı, yani herkesle öyle rahat konuşmak yoktu, herkesle anlaştığı yere kadar.

Peki Doktor’un geride bıraktığı akrabalarıyla ilişkileri nasıldı?

Zaten kim kalmıştı, üç kardeşi vardı. O buraya geldiği zaman kurşunladılar. Bir tek bacı kalmıştı. Getirdik bizde kaldı, sonra gitti. Kimse kalmamıştı.

Doktor’un o dönem faaliyetlerini siz derinlemesine biliyor muydunuz?

Hayır konuşması, toplanması gizli bir şeydi.

Yani sizinle olanları konuşmayordu?

-Hayır, niye konuşsun benimle. Bu işleri arkadaşlanıyla konuşurdu. Bana söylemezdi, niye söylesin?

-Peki, Doktor Kürdistan’dan, Dersim’den hazin bir haber aldığı zaman ne yapıyordu?

Bir defa Dersim’den birisi gelmişti. Kahvede görüşmüşler, oturmuşlar. Adam, kendisi Dersim’den gittikten sonra neler olmuş anlatmış. Kardeşim de ordaymış. Başım döndü, yüzümü yıkayayım biraz demiş. Gitmiş başını yıkamış, geri gelmiş, beni eve götür demiş. Başı dönmüş, orada da Doktor’a götürmüşler. Orada bayılmış. Doktor, eve götürün, kimse kendisiyle konuşmasın demiş. Geldiler, bana, konuşma dedi. Ertesi güne kadar yattı. Doktor geldi, kendisine sorular sordu. Doktor, az daha felc olacağını, söyledi. Sonra iyileşti. Sonra kardeşime neden öyle olduğunu sordum. “Dersim’den geldiler, neler yapıldığını, çocukların mağaralarda boğdurulduklarını anlattılar, kıyımı anlattılar, o da duyunca bu hale geldi” dedi.

-Doktor’la acı-tatlı, hatırladığınız anılarınızı anlatır mısınız?

-Siyasal işler epeyse, çok iyiydi. Köt haber gelmişse çok zordu. Evde zorluk filan yoktu. Çok iyiydi. Eğer Kürtler’den iyi haber gelmişse o gün rahattı.

-Rahmetli nasıl vefat etti?

Bir gün arkadaşları gelmişti. Epeyce sohbet ettiler. Konuştu, konuştu. Sonra gittiler. Gittikten sonra biraz yorulduğunu ve yatacağını söyledi. Dedim ki, “az konuş, bırak biraz da onlar konuşsun, sırayı bırakmadın kimseye.” Sonra içeride bir misafirin kendisini beklediğini söyledim. İyi bırak gelsin dedi. Misafir gittikten sonra, “söyle bir şeyler yap, yiyelim” dedi. Ertesi gün, sabah baktım yok. Gittim yatağına baktım yatıyor. Bir nedeninin mi olduğunu, bel ağrısının mı olduğunu sordum. Yok dedi. Mutlaka bir şeyin olduğunu, bana söylemesi gerektiğini söyledim. Bir rüya gördüğünü, Dersim’de bir çiftliği varmış, önünde bir bekçi varmış. Iki kocaman siyah öküz gelip çiftlikte ne varsa hepsini yemiş. Bunda ne var dedim. Yok bir şey demiyorum dedi. “Sana kahve, çay yapayım” dedim. Kahveyi çok severdi. Yok dedi. içmem. Ben çıkıyorum dedim. Sen işe gidiyorsun, ben yalnız evde kalıyorum, bir şey olursa dedi nasıl olacak dedim. “Mektebi bırakırım, gitmem, senin yanında kalırım” dedim. Daha sonra misafir geldi. Yemek hazırladım. Misafir elini yıkamaya gitti, kendisi de elini ykamaya gitti. Ben sofrayı topluyordum. “Beni tut” dedi. Gittim baktım, titriyor. “Midemde bunaltı var” dedi. Çağırdım: “Ebu İzet gel, tut benimle içeriye götürelim” dedim. Yok dedi, eliyle işaret etti. Midem şey oluyor dedi. Gittim dönerdim. Baktım titriyor. Ebu İzzet bizdeydi. Gel dedim, geldi nabzını tuttu, “ben hastayım, seninle tutamam, dayı oğlunu çağıralım” dedi. Meğer öldügünü bilmiş. Hiçbir şey demeden öldü. Mezarımızı on sene evvel yapmıştı. “Niye yapıyorsun?” diye sordum. “Ben ölürsem, sonra telaşlanırsın, beni götürüp Araplar’ın içine korlar. Ben burada Kürtler’in içinde mezarımı yapayım. Yerimi şimdiden bileyim, tanıyayım, daha rahat ölürüm. O mezarı belki göreceksiniz, yaptı, hazırladı, etrafına duvarlar çekti, ağaçlar ekti. Yerimi şimdi bilirim. Kürtler gelip gider, ben rahat yatarım” dedi.

Doktor’un alışkanlıkları konusunda bir şeyler söyleye bilir misiniz? Mesela konuşmayı sevdiğini söylediniz.

Severdi ama kendi arkadaşlarıyla konuştuğu sevdiği şeylerdi. Kürtler’le ilgili. Baska öyle konuşmazdı. Siyasal ilişkileri arkadaşları geldiği zaman konuşurdu. Konuşurdu ki, yüreğini soğutsun.

Rahmete gittiği zaman Kürtler’den çok geldiler mi?

Geldiler ya. Buradan gittiler Afrin’e. Hepsi çıktı onu karşıladı. Kürtlerin hepsi geldi.

Doktor’un vasiyeti var mıydı?

-Hayır ne vasiyeti olacak, ne vasiyet edecek.

Bugünkü dönemle ilgili, Kürtlerle ilgili düşünceleriniz nelerdir?

Ben isterim, inşallah bir Kürdistan olur, ben de ölmeden görürüm, bu Doktor’un da isteğiydi.

-Şu anda Kuzey Kürdistan’da çok yeni ve ileri bir mücadele var, bu Doktor’un da isteğiydi.

-Evet. Yani ilk defa isterdi ki. Kürdistan Türkiye’de olsun. Çünkü kendisi orada yaşadı, orada Dersim’de mücadele etti. Her yerde(dört parçada) Kürdistan kurulsun isterdi.

Doktor iyi silah kullanıyor muydu?

Hayır kendisi öğretirdi, ama zannetmem, duymadım kullandığını.

Bu söyleşimiz için size çok teşekkür ederiz.

Sağolun.

Kaynak: Berxwedan gazetesi. 15 ocak 1993

Yazarın Diğer Yazıları
Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.